İçeriğe geç
Gürçeşme Belediyesi logosu Gürçeşme BelediyesiNiksar / Tokat

Tarihçe

Tarihçe

Gürçeşme, Tokat'ın Niksar ilçesine yaklaşık 12 km uzaklıkta, Kelkit Çayı'nın suladığı verimli Niksar ovasının kenarında kurulmuş bir beldedir. Bugünkü adıyla 1972'den beri belediyedir; ama toprakları binlerce yıllık bir tarihin içinden geçer.

Yüksekten görülen Niksar ovası, Kelkit Çayı ve yerleşimler
Niksar ovası ve Kelkit vadisi. Fotoğraf: Halit Edip Özcan, 2008 · Wikimedia Commons · CC BY-SA 3.0

Kadim bir coğrafya: Kabeira'dan Niksar'a

Gürçeşme'nin içinde bulunduğu Niksar ovası, Anadolu'nun en eski yerleşim alanlarından biridir. Bölge sırasıyla Hitit, Frig, Med, Pers, Pontus, Roma ve Doğu Roma (Bizans) egemenliğinde kalmıştır. Pontus Krallığı döneminde bugünkü Niksar, Kral Mithridates'in müstahkem merkezlerinden Kabeira idi. Roma generali Pompeius kenti MÖ 60'lı yıllarda yeniden kurarak Diospolis adını verdi. İmparator Tiberius döneminde (MS 14–37) kent Neokaisareia adını aldı. "Niksar" adı da bu isimden gelir.

Neokaisareia metropolitine ait Bizans dönemi kurşun mührün çizimi
11.–12. yüzyıla ait, Neokaisareia (Niksar) metropoliti Konstantinos Melissopetriotes'in mührü. Ön yüzde yörenin ünlü azizi Gregorios Thaumaturgos tasvir edilmiştir. Çizim: G. Schlumberger, 1894 · Kamu malı

Danişmendliler ve Türk yurdu

1071 Malazgirt Zaferi'nden sonra Niksar, Danişmendli Türklerinin eline geçti ve beyliğin merkezi oldu. 1100 yılında Danişmendli hükümdarı Gümüştegin Gazi, Antakya Haçlı prinkepsi Bohemund'u esir alarak Niksar Kalesi'nde tuttu. Kent 1175'te Anadolu Selçuklularına geçti. Ardından Moğol baskısı ve Tâceddinoğulları Beyliği dönemleri yaşandı. 1427'de bölge kesin olarak Osmanlı topraklarına katıldı. 1473 Otlukbeli Savaşı'ndan sonra ise Osmanlı hâkimiyeti artık tartışmasızdı.

Niksar Kalesi ve altındaki kent
Danişmendlilerin başkenti Niksar'ın simgesi Niksar Kalesi. Fotoğraf: Lubunya, 2014 · Wikimedia Commons · CC BY-SA 4.0

Osmanlı kayıtlarında Eskidir köyü

Gürçeşme'nin bilinen en eski adı Eskidir'dir. Niksar köylerini derleyen listelerde, 16. yüzyılın ilk yarısına (1520–1550) ait Niksar kazası köyleri arasında "Eskidir köyü" yer alır ve bugünkü Gürçeşme ile eşleştirilir. Eskidir adı Cumhuriyet'in ilk yıllarında da kullanılmaya devam etmiştir.

Bu bilgi ikincil bir köy listesine dayanmaktadır. Eskidir'in Osmanlı tahrir defterlerindeki kayıtları (hane sayısı, vergi kayıtları vb.) Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri'nde incelenerek doğrulanabilir. Bu konuda araştırma yapmış hemşehrilerimizin katkılarını bekliyoruz.
Kelkit Çayı'nın Niksar yakınlarındaki dar boğazı
Kelkit Çayı'nın Niksar yakınlarındaki boğazı, 11 Haziran 1990. Fotoğraf: Volker Höhfeld · Wikimedia Commons · CC BY-SA 4.0

Eskidir'den Gürçeşme'ye: zaman çizelgesi

  1. MÖ 1. yüzyılPontus Krallığı'nın Kabeira kenti; Roma döneminde Neokaisareia.
  2. 1071 sonrasıNiksar, Danişmendli Beyliği'nin merkezi olur.
  3. 1427Niksar ve çevresi Osmanlı topraklarına katılır.
  4. 1520–1550Niksar kazasına bağlı köyler arasında "Eskidir" adı geçer.
  5. 1928Resmî kayıtlarda yerleşimin adı: Eskidir.
  6. 1940Eskidir, Niksar'ın Lâdik nahiyesine bağlı köyler arasında listelenir.
  7. 1960Devlet İstatistik Enstitüsü kayıtlarında ad: Yapraklı.
  8. 1972Belediye kurulur, yerleşim Gürçeşme adıyla belde olur.
  9. 1977Belediye hizmet binası yapılır.
  10. 1997Niksar Organize Sanayi Bölgesi, Gürçeşme beldesi sınırları içinde kurulur.
  11. 2022Belde nüfusu 3.119 kişiye ulaşır.
  12. 2023–2026Depreme dayanıksız bulunan eski belediye binası boşaltılır ve yıkılır.

Eski adlar bugün de yaşamaktadır. Beldemizin Eskidir ve Yapraklı mahalleleri bu adları taşır. Gazi Osman Paşa mahallesi, Buz Mahallesi ve Niksar OSB bölgesi de Gürçeşme sınırları içindedir.

Yakın tarihimiz

Belediye kurulduktan sonra Gürçeşme, ovanın tarımsal zenginliğini korurken Niksar'ın sanayi bölgesine de ev sahipliği yapan bir belde hâline geldi. 1977'de yapılan ve yarım asra yakın beldeye hizmet veren eski belediye binası, 2023'te depreme dayanıksız bulunarak boşaltıldı. Binanın yıkımı 2026 yılının başında tamamlandı.

Gürçeşme Belediyesi'nin 1977 yapımı eski hizmet binası
1977 yapımı eski belediye hizmet binası, yıkımdan önce. Cephedeki büyük panoda Cumhuriyet dönemine ait eski bir fotoğraf görülüyor. Fotoğraf: Gürçeşme Belediyesi arşivi

Gürçeşme'nin hafızasına katkıda bulunun

Evinizde Gürçeşme'nin, Eskidir'in ya da Yapraklı'nın eski fotoğrafları, belgeleri veya büyüklerimizden dinlediğiniz hikâyeler varsa bizimle paylaşın. Okul, cami, çeşme, düğün, harman ve pazar fotoğrafları beldemizin ortak hafızasıdır. Gönderdiğiniz fotoğraflar, sahibinin adıyla birlikte bu sayfada ve foto galerimizde yayınlanacaktır.

Fotoğraf ve bilgi gönderin

Kaynaklar

TDV İslâm Ansiklopedisi, "Niksar" maddesi (islamansiklopedisi.org.tr/niksar)
Vikipedi, "Gürçeşme, Niksar" (tr.wikipedia.org)
Gürçeşme Belediyesi kurumsal sunumu, kuruluş yılı 1972
Niksar köyleri listeleri, 1520–1550, 1940 ve 1928/1960 kayıtları (niksaryazicik.wordpress.com)
T.C. Tokat Valiliği, Niksar ilçe sayfası (tokat.gov.tr/niksar)
Nüfus: TÜİK verileri, citypopulation.de
Görseller: Wikimedia Commons (lisansları alt yazılarda belirtilmiştir) ve Gürçeşme Belediyesi arşivi

Paylaş: